Prehistoria, początki chronologii Malborka


        Problem początków chronologii Malborka jest niezwykle trudny i złożony. Od lat naukowcy spierają się co do szczegółów dotyczących założenia miasta jak również budowy samego zamku konwentualnego. W niniejszym opracowaniu my także nie podejmiemy się autorytatywnego rozstrzygnięcia tej kwestii. Przedstawione tu informacje to wynik naszej analizy dostępnych źródeł i opracowań. Jest to jednak tylko nasze subiektywne zdanie na ten temat i zachęcamy wszystkich aby sami sięgnęli do dostępnej literatury i wyrobili sobie własne zdanie w tej kwestii.

        Zanim przejdziemy do sprawy samej lokacji Malborka chcielibyśmy powiedzieć kilka słów na temat tradycji osadniczych na terenie obecnego Malborka i okolic. Już samo określenie geograficzne położenia regionu osadniczego w którym obecnie znajduje się Malbork nastręcza pewnych rudności. Zasadniczo przyjmuje się, że są to Żuławy Wiślane jednak i tu należy się garść dodatkowych informacji. Określa się to miejsce także jako pogranicze Żuław i Powiśla bądź Pojezierza Iławskiego. W czasie ekspansji na ten teren plemion pruskich, w XII i XII wieku, ziemię tę nazywano Aliem. Na podstawie kryteriów geograficznych możemy wyznaczyć szczególny mikroregion osadniczy obejmujący zachodni kraniec Pojezierza Iławskiego od Puszczy Sztumskiej na południu, aż po koniec pagórkowatego krajobrazu praktycznie na północnych peryferiach Malborka. Obszar ten o szerokości około 4 km ograniczony jest od wschodu ciągiem wzgórz morenowych sięgających 60 m n.p.m. a od zachodu przylega do najwyżej wypiętrzonej południowej części Żuław. Zwłaszcza wyżynny fragment tego obszaru był w swojej historii atrakcyjnym miejscem dla osadnictwa wielu różnych kulturowo grup mieszkańców. Pomimo tego, że to pasmo wysoczyzny morenowej stanowiące zapewne fragment krawędzi pradoliny Wisły i same Żuławy to obszary diametralnie różne pod względem fizjograficznym. Jednak od wieków poprzez zamieszkujące tu grupy ludzkie spajają się w jeden wielokulturowy obszar osadniczy. Zamieszkujący tu ludzie wykorzystywali walory środowiskowe obu obszarów i nawet do dzisiaj obszary te nierozerwalnie łączą się ze sobą. Na rozwój osadnictwa w tym regionie niewątpliwie miały wpływ warunki hydrograficzne. Ilekroć powtarzały się dłuższe okresy stabilnych stosunków hydrograficznych wydatnie sprzyjało to rozwojowi osadnictwa w regionie.

        Badania archeologiczne tego regionu zapoczątkowano już w drugiej połowie XIX wieku i kontynuowano w wieku XX. Pozwoliły one na rozpoznanie pradziejowej sieci osadniczej oraz środowiska naturalnego i przebiegu gospodarczego rozwoju regionu.
Znaleziska ze starszej i średniej epoki kamienia są na tyle nieliczne, że ciężko wyciągać na ich podstawie wnioski co do najstarszych śladów osadnictwa w obrębie naszego regionu. Z tego okresu możemy wymienić jedynie wydmowe stanowisko w Białej Górze w okolicach Sztumu. Zdecydowanie bogatsze są znaleziska z młodszej epoki kamienia. Centrum osadnictwa neolitycznego lokuje się na obszarze morenowym i płaszczyzny sandrowej, głównie w pasie o szerokości 300 m wzdłuż Nogatu w rejonie Węgry- Gościszewo-Malbork. Rozrzut znalezisk luźnych, wskazuje na ekstensywny charakter eksploatacji terenowej. Zasięg zainteresowania ówczesnych mieszkańców obejmował nie tylko obszar wysoczyzny ale także urodzajne obszary położone na Żuławach. Może wskazywać na potencjalne rolnicze wykorzystanie tych terenów. Widocznie rolnictwo obok zbieractwa i łowiectwa zdobywało już wtedy coraz większe znaczenie dla ówczesnej społeczności. W rejonie północnej części Żuław dużą rolę odgrywało wydobycie i obróbka bursztynu. Wspomniane dogodne warunki hydrograficzne wpłynęły zapewne na wydatny rozwój osadnictwa w omawianym regionie. Schyłek neolitu i początek epoki brązu przyniosły ze sobą pierwsze wyraźne ślady ingerencji człowieka w środowisko. Jeśli chodzi o zawartość stanowisk z tego okresu to zawierają one głównie ślady związane z kulturą rzucewską oraz pojedyncze ślady związane z kulturą pucharów lejkowych jak też ceramiki wstęgowej. Kres rozwojowi kultury rzucewskiej ponownie związany jest z warunkami hydrograficznymi. Około 1700 lat p.n.e. kolejna transgresja morska, czyli zalewanie lądu przez morze, spowodowała znacznie ograniczyła działalność osadniczą na tych terenach przez kolejne 500 lat. Tereny te mogły być w tym okresie przedmiotem penetracji myśliwskiej lub zbierackiej. Brak jednak na tych terenach stanowisk o charakterze osiadłym z tego okresu. W tym okresie brak jest także śladów osadnictwa kultury łużyckiej w paśmie wysoczyzny, której nie zagrażało, co prawda zalanie przez morze, ale z powody transgresji odcięta ona była od potencjalnego zaplecza gospodarczego na Żuławach. Może to świadczyć o ważnej roli Żuław dla ówczesnej gospodarki tego regionu. Długi okres transgresji miał duży wpływ na przeobrażenie środowiska geograficznego Żuław. Odkrycia z wczesnej epoki żelaza, choć niezbyt liczne, wskazują na w dalszym ciągu słabe zaludnienie doliny Żuławskiej. Znane jest jedno stanowisko w miejscowości Gnojewo, które położone jest na charakterystycznym w późniejszym czasie dla osadnictwa na Żuławach naturalnym wyniesieniu tzw. grzędzie, które miało zabezpieczać zabudowania przed zalaniem przez wodę. Także obecność kilku stanowisk, położonych na wyżej położonych terenach, wskazuje na być może rolnicze wykorzystanie Żuław w tym okresie, przy czym dla osadnictwa wybierano bardziej bezpieczne miejsca. Pojawiają się też ślady działalności człowieka mające na celu powiększenia obszarów uprawianej ziemi. Zmniejsza się obszar lasów liściastych a ślady popiołu wskazują na to, że odbywało się to za pomocą wypalania. W późniejszym okresie, tzw. wpływów rzymskich, rozmieszczenie stanowisk osadniczych wykazuje już duże zróżnicowanie. Oprócz tradycyjnie gęsto zasiedlonej partii wysoczyzny graniczącej z Nogatem i Żuławami pojawia się coraz więcej osad położonych na płaszczyznach sandrowych i związanych z lokalnymi niewielkimi zbiornikami wodnymi (polodowcowe oczka wodne). Charakterystyczne jest też w tym okresie zwiększenie eksploatacji lżejszych gleb co wiąże się z większym wykorzystaniem łąk kosztem mniejszej eksploatacji lasów. Okresowi temu towarzyszyły ponownie stabilne stosunki hydrograficzne. Widoczne jest to w lokalizacji stanowisk na terenach nizinnych. Same osady znajdowały się w większości na specjalnie wybranych piaszczystych grzędach, które były wyniesione ponad teren co było związane z wylewami rzek i odkładaniem na zakrętach takich właśnie piaszczystych wałów. Dzisiaj jest to doskonale widoczne na Żuławie Kwidzyńskiej w rejonie gminy Sadlinki.
W późniejszym okresie pojawiły się też wyniesienia sztuczne tzw. terpy, które były specjalnie usypywane pod potrzeby osadnicze . Stanowiska spotyka się także na terenach związanych z glebami mułowo-bagiennymi i lżejszymi madami. Dynamiczny rozwój osadnictwa w okresie wpływów rzymskich znalazł swoje odzwierciedlenie w badaniach co było bardzo ważne dla badań nad kulturą wielbarską. Ta kultura okresu wpływów rzymskich nazwę swoją przyjęła właśnie od cmentarzyska w Wielbarku (obecnie dzielnica Malborka), które było intensywnie użytkowane przez cały okres trwania tej kultury na naszych terenach. Kultura ta swoim początkami sięga do pierwszych dziesięcioleci naszej ery a koniec jej przypada na ostatnie dziesięciolecia IV wieku a w niektórych regionach, aż do początku wieku V. Kultura ta wywodziła się z obszarów Powiśla jednak w wyniku swego ekspansywnego charakteru z czasem objęła tereny Pomorza Środkowego, Wschodniego oraz Pojezierze Kaszubskie i północną Wielkopolskę. W II wieku zajęła także zachodnie Mazury, prawobrzeżne Mazowsze, Podlasie, Polesie i Wołyń. Kultura wielbarska sięgała aż na tereny Ukrainy, gdzie znacząco wpłynęła na kształtowanie się kultury Czerniachowskiej. Cechą charakterystyczną dla kultury wielbarskiej jest to, że jej cmentarzyska zawierają zarówno groby ciałopalne jak i szkieletowe. W grobach nie składano narzędzi i broni zaś dużą rolę przywiązywano do stroju i ozdób. Biżuterię i elementy strojów jak zapinki, bransolety, kolczyki, wisiorki, klamry i okucia pasa wykonywano głównie z brązu, sporadycznie ze srebra i złota, a co jest też charakterystyczne praktycznie nie spotyka się elementów z żelaza. Cmentarzyskom towarzyszyły też często groby kurhanowe z nasypami kamiennymi oraz miejsca kultu z różnego rodzaju kręgami kamiennymi, stelami i brukami. Znajdowane w wyposażeniu grobów przedmioty pochodzące z importu (monety, ozdoby, naczynia szklane i brązowe) zdają się świadczyć o ożywionych kontaktach z prowincjami rzymskimi.
Po okresie dynamicznego rozwoju osadnictwa w okresie wpływów rzymskich po raz kolejny przychodzi głęboki regres osadnictwa w delcie Wisły i Nogatu. Okres ten trwający od V do VIII wieku związany jest po raz kolejny z ostatnią już na tych terenach transgresją morską, która miała swój szczyt około 500 roku n.e. Jednak pewnie nie była to jedyna przyczyna takiej sytuacji, gdyż już od VII wieku warunki przyrodnicze zdają się dogodne, jednak nie obserwujemy znacznego rozwoju osadnictwa zwłaszcza w partii nizinnej. Związane jest to zapewne z szerszym procesem migracyjnym w ówczesnej Europie. Rejon Żuław aż po wiek X pozostawał praktycznie nie zasiedlony. Spotykamy tylko pojedyncze, luźne znaleziska świadczące o odwiedzaniu tego regionu przez podróżnych, kupców lub myśliwych. W rejonie wysoczyzny w strefie ścisłej krawędzi Nogatu w Rejonie Malbork-Wielbark rozwijał się w tym czasie zespół pięciu osad położonych na grzbietach gliniastych moren lub wyżej położonych równinach sandrowych. Do najwcześniejszych stanowisk z okresu wczesnego średniowiecza należy grodzisko położone w Malborku-Wielbarku (ul. Góralska), którego początki datowane są na VII/VIII w. a pierwsza faza osadnicza trwa do wieku X. Ciężko jednoznacznie stwierdzić czy słabsze zasiedlenie obszaru Żuław niż obszarów wyżynnych nie jest tylko wynikiem słabszego zbadania tego regionu. Można jedynie stwierdzić, że znane sporadyczne stanowiska osadnicze w tym rejonie miały swoją kontynuację osadniczą w późniejszym okresie średniowiecza. Innym skupiskiem osadniczym funkcjonującym na przełomie XI i XII wieku jest zespół osad położonych na płaszczyznach sandrowych skupionych wokół centralnego grodu w Węgrach. Dzięki pracom archeologicznym w tym regionie możemy stwierdzić, że znaleziony materiał wskazuje na przynależność tego zespołu do pomorskiej strefy kulturowej. Wiele przedmiotów znalezionych na tych stanowiskach ściśle nawiązuje do podobnych zabytków znalezionych podczas badań wczesnośredniowiecznego Gdańska. Omawiany gród, który prawdopodobnie także znajdował się w pomorskiej sferze wpływów kulturowych i gospodarczych, miał najprawdopodobniej charakter strażnicy osłaniającej od wschodu teren Żuław. Jednak ani olbrzymie wały obronne ani rozbudowane umocnienia ziemne nie uchroniły tego grodu przed upadkiem pod koniec XII wieku. Padł on najprawdopodobniej ofiarą pruskiej ekspansji w kierunku Pomorza Gdańskiego. Wiek XI i XII to okres intensywnego pozyskiwania ziemi pod uprawy rolne kosztem obszarów leśnych. Wyniki badań potwierdzają też, że wyżej położone osady były wykorzystywane jako baza rolniczej eksploatacji Żuław. Stanowiły one zapewne zaplecze paszowe dla bydła i koni gdyż oprócz uprawy roli w ówczesnych grodach prowadzono też intensywną hodowlę zarówno krów, koni, świń, kóz i owiec jak ptactwa (gęsi, kaczki, kury). W otaczających lasach istniały także dogodne warunki dla bartnictwa więc możemy podejrzewać istnienie pasiek na tych terenach. Analiza materiału ichtiologicznego w badanych stanowiskach umożliwiła uzyskanie informacji dotyczących rzeki Nogat. Wynika z niej, że w XI i XII wieku był on typową rzeką nizinną, niezbyt zasobną w wodę, wolno płynącą a jego koryto było zamulone i obficie zarośnięte roślinnością.

        Koniec XII wieku przyniósł gwałtowny spadek osadnictwa w naszym regionie. Upadł gród w Węgrach co pociągnęło za sobą najprawdopodobniej także likwidację okolicznych osad. Podobna sytuacja dotyczyła także grodziska położonego w Malborku-Wielbarku. Jednak tu po krótkiej przerwie możemy zaobserwować kontynuację osadniczą związaną z XIII-wieczną wsią Wielbark i początkami historycznego Malborka.